Ba konteúdu
← Grupo Aprecisa · Liga ema ne'ebé hatene ho ema ne'ebé presiza
Gaspar do Amaral

Enerjia no sistema elétriku

Desibel sanulu la'ós aumenta sanulu de'it

Kona-ba eskala logarítmiku — husi enkontru moradór prédiu nian to'o kabu submarinu

Gaspar do Amaral · 10 Outubru 2026

Tradusaun husi orijinál iha lian portugés. Versaun ida-ne'e emite iha 27 Outubru 2026.

Kapa orijinál husi artigu, ho testu iha lian portugés: «Engenharia · Matemática · Opinião» (Enjeñaria · Matemátika · Opiniaun), títulu no «Sobre a escala logarítmica» (Kona-ba eskala logarítmiku); iha sorin loos, régua logarítmiku husi 1 to'o 10 000 ho «×10» entre marka sira, «mais dez» (aumenta sanulu) ho risku no troka ho «dez vezes +10 dB» (dala sanulu), ritmu konstante («ritmo constante») dezeña hanesan liña los no «a curva que explode» (kurva ne'ebé «esplode») ho liña tesik-tesik; iha okos, fórmula tolu: log(a·b) = log a + log b; L = 10·log₁₀(P₁/P₂); pH = −log₁₀[H⁺]. © Aprecisa.com
Kapa orijinál husi artigu, ho testu iha lian portugés: «Engenharia · Matemática · Opinião» (Enjeñaria · Matemátika · Opiniaun), títulu no «Sobre a escala logarítmica» (Kona-ba eskala logarítmiku); iha sorin loos, régua logarítmiku husi 1 to'o 10 000 ho «×10» entre marka sira, «mais dez» (aumenta sanulu) ho risku no troka ho «dez vezes +10 dB» (dala sanulu), ritmu konstante («ritmo constante») dezeña hanesan liña los no «a curva que explode» (kurva ne'ebé «esplode») ho liña tesik-tesik; iha okos, fórmula tolu: log(a·b) = log a + log b; L = 10·log₁₀(P₁/P₂); pH = −log₁₀[H⁺]. © Aprecisa.com

Senáriu ne'e imajina de'it, maibé ema hotu ne'ebé hela ona iha prédiu ida sei rekoñese.

Enkontru moradór sira nian. Iha ajenda: bar iha andar rai nian. Na'in bar nian, mane ida ne'ebé simpátiku no prepara di'ak, lori relatóriu medisaun iha ninia kabun-okos no lee ho kalma hanesan ema ne'ebé iha razaun: «Limite ba área ida-ne'e mak desibel 55 iha kalan. Ami sukat 65. Aumenta sanulu de'it.» Husi sala nia kotuk, ema ida konkorda, ho kalma hanesan ema ne'ebé foin haree notísia dadeer: «Loos. No rai-nakdoko horiseik mós 5,3 de'it.»

Iha liña oin, advogada ne'ebé moradór sira kontrata hakerek nota la hasa'e matan. Iha nia sorin, tezoureiru, ekonomista ida, halo kálkulu ba fundu rezerva iha folla kálkulu ida. Sira na'in rua la kontesta.

Sala tomak tuur kakorok. No resposta ne'ebé sala ne'e merese bele tama iha liña ida: desibel sanulu la'ós aumenta sanulu — maibé dala sanulu.

Artigu ida-ne'e mak liña ne'e loke naruk. Tanba konfuzaun ne'e, ne'ebé hanesan problema uma-laran nian de'it, liu kamada tolu husi enjeñaria — telekomunikasaun, enerjia, rai no lalehan — no remata ho pergunta ida ne'ebé ema hotu bele husu ba númeru saida de'it: régua ida-ne'e soma ka multiplika?

Iha lian simples. Régua normál husu «aumenta hira?»: aumenta 1, aumenta 10, aumenta 100. Régua logarítmiku husu «dala hira liu?»: dala rua, dala sanulu, dala atus ida. Ida primeiru atu sukat meza; ida segundu atu kompara kafé kopu ida ho uma ida.

I. Dalan badak husi 1614

La hanesan ho númeru imajináriu sira, logarítmu la moris ho naran ida ne'ebé hamenus. Nia moris ho objetivu prátiku. Iha 1614, ema Eskósia nian John Napier publika iha Edimburgu tabela logarítmu dahuluk, atu hamenus serbisu astrónomu no navegadór sira nian bainhira multiplika númeru ho algarizmu barak. Ideia ne'e mak dalan badak ida: duké multiplika númeru rua, soma sira-nia logarítmu no konsulta tabela. Iha 1624, Henry Briggs tau sira iha baze 10, ho kazas desimál sanulu-resin-haat. Liafuan ne'e rasik dehan buat hotu: logos no arithmos, númeru husi razaun.

Definisaun logarítmu baze 10 no ninia propriedade fundamentál: log10 x = y ⇔ 10y = x; log10 1 000 = 3; log(a · b) = log a + log b. © Aprecisa.com
Definisaun logarítmu baze 10 no ninia propriedade fundamentál: log10 x = y ⇔ 10y = x; log10 1 000 = 3; log(a · b) = log a + log b. © Aprecisa.com

Liña dahuluk mak definisaun: logarítmu baze 10 husi númeru ida mak dala hira mak tenke multiplika 10 ho nia rasik atu to'o ba númeru ne'e. Ida ba 1 000 mak 3; ida ba 100 mak 2; ida ba 1 mak 0. Ba númeru redondu, ne'e mak númeru zero sira de'it. Liña daruak mak propriedade ne'ebé halo logarítmu sira susesu durante sékulu tolu ho balu: logarítmu husi produtu ida mak soma husi logarítmu sira. Régua kálkulu, ne'ebé enjeñeiru sira uza to'o tinan 1970 sira, loloos ida-ne'e: soma naruk atu multiplika númeru.

Ema ne'ebé remata ona tinan 9 eskola nian hatene ona buat esensiál, maski seidauk rona liafuan ne'e. Nia hatene katak 103 = 1 000, katak 102 × 103 = 105 — espoente sira soma — no katak distánsia husi Rai to'o Loron hakerek 1,5 × 108 km, iha notasaun sientífika. Logarítmu mak naran ba espoente de'it: se 103 = 1 000, entaun log 1 000 = 3. No regra katak «logarítmu husi produtu ida mak soma husi logarítmu sira» mak regra hanesan ba espoente ne'ebé aprende iha tempu ne'e, haree husi sorin seluk.

Iha lian simples. Foti númeru redondu ida no sura zero sira: 100 iha rua, 1 000 iha tolu, 1 000 000 iha neen. Númeru zero ne'e mak logarítmu. Eskala logarítmiku mak régua ida ne'ebé marka ida-idak aumenta zero ida.

Tabela Napier nian husik marka ida ne'ebé interesante. Iha 1881, astrónomu Simon Newcomb nota katak pájina dahuluk sira husi tabela logarítmu nian aat liu duké pájina ikus sira: númeru sira iha mundu loloos hahú dala barak liu ho 1 duké ho 9. Frank Benford konfirma iha 1938: algarizmu dahuluk mak 1 iha besik 30% husi kazu sira no 9 iha menus husi 5%. Ne'e mak lei Benford nian, ne'ebé auditór fiskál sira uza ohin atu deteta númeru ne'ebé ema inventa.

Tabela 1 — Husi númeru ba logarítmu, no husi logarítmu ba liafuan (tabela iha lian portugés). Koluna sira: númeru · logarítmu baze 10 · iha liafuan. Liña sira: 0,001 · −3 · parte ida husi rihun; 0,1 · −1 · parte ida husi sanulu; 1 · 0 · pontu hahú; 2 · ≈ 0,30 · dala rua; 3 · ≈ 0,48 · besik dala tolu; 10 · 1 · dala sanulu: aumenta zero ida; 100 · 2 · dala atus ida: zero rua; 1 000 · 3 · dala rihun ida: zero tolu; 1 000 000 · 6 · dala tokon ida: zero neen. Kálkulu husi autór. © Aprecisa.com
Tabela 1 — Husi númeru ba logarítmu, no husi logarítmu ba liafuan (tabela iha lian portugés). Koluna sira: númeru · logarítmu baze 10 · iha liafuan. Liña sira: 0,001 · −3 · parte ida husi rihun; 0,1 · −1 · parte ida husi sanulu; 1 · 0 · pontu hahú; 2 · ≈ 0,30 · dala rua; 3 · ≈ 0,48 · besik dala tolu; 10 · 1 · dala sanulu: aumenta zero ida; 100 · 2 · dala atus ida: zero rua; 1 000 · 3 · dala rihun ida: zero tolu; 1 000 000 · 6 · dala tokon ida: zero neen. Kálkulu husi autór. © Aprecisa.com

Tabela 1 halo ponte entre númeru, logarítmu no liafuan. Koluna datoluk mak importante iha moris loroloron: unidade ida husi logarítmu mak «aumenta zero ida», unidade balu mak besik dala tolu no parte tolu husi sanulu mak besik dala rua. Ema ne'ebé hatene ho kabeen ekivalénsia tolu ne'e — 1 = ×10, 0,5 ≈ ×3, 0,3 ≈ ×2 — bele lee eskala logarítmiku saida de'it iha ulun.

Figura 1 hatudu diferensa entre régua rua ho folin neen husi moris loroloron.

Figura 1 — Kafé no uma iha régua hanesan (testu iha lian portugés). Folin redondu neen, ida-idak dala sanulu husi ida molok. Iha leten: régua normál, marka ida-idak aumenta 20 000 €; kafé, hahán, sapatu no komputadór hamutuk hotu besik zero, karreta («carro») iha sira-nia sorin, no uma («casa») iha rohan. Iha okos: régua logarítmiku, marka ida-idak multiplika ho 10; kafé («café») 1 €, hahán («refeição») 10 €, sapatu («sapatos») 100 €, komputadór («computador») 1 000 €, karreta 10 000 €, uma 100 000 €, ho distánsia hanesan, no «×10» entre sira. © Aprecisa.com
Figura 1 — Kafé no uma iha régua hanesan (testu iha lian portugés). Folin redondu neen, ida-idak dala sanulu husi ida molok. Iha leten: régua normál, marka ida-idak aumenta 20 000 €; kafé, hahán, sapatu no komputadór hamutuk hotu besik zero, karreta («carro») iha sira-nia sorin, no uma («casa») iha rohan. Iha okos: régua logarítmiku, marka ida-idak multiplika ho 10; kafé («café») 1 €, hahán («refeição») 10 €, sapatu («sapatos») 100 €, komputadór («computador») 1 000 €, karreta 10 000 €, uma 100 000 €, ho distánsia hanesan, no «×10» entre sira. © Aprecisa.com

Figura 1 marka folin redondu neen — kafé kopu ida 1 €, hahán ida 10 €, sapatu par ida 100 €, komputadór ida 1 000 €, karreta ida 10 000 € no uma ida 100 000 € — iha régua rua ho naruk hanesan. Iha régua normál, iha leten, uma okupa rohan régua nian no folin lima seluk hamutuk besik zero: kafé, hahán no sapatu labele haketak. Iha régua logarítmiku, iha okos, folin ida-idak iha distánsia hanesan husi ida tuir mai, tanba ida-idak folin dala sanulu husi ida molok. Régua normál hatudu uma ho di'ak no subar seluk; ida logarítmiku hatudu buat hotu, maibé obriga ita atu lee distánsia hanesan multiplikasaun.

II. Régua ne'ebé ita lori husi moris

Ema bele hanoin katak eskala logarítmiku mak abstrasaun matemátiku sira nian, útil maibé artifisiál. Objesaun ne'e la tahan bainhira haree isin-lolon ema nian. Iha 1834, fiziolojista Ernst Weber hatudu katak diferensa ki'ik liu ne'ebé ita sente entre todan rua mak parte fiksu ida husi todan: se, ho grama 50 iha liman, ita sente aumentu hahú husi grama 1 de'it, ho grama 5 000 ita sei sente hahú husi besik 100. Iha 1860, Gustav Fechner konklui husi ne'e katak sensasaun sa'e tuir logarítmu husi estímulu. Iha 1957, Stanley Stevens korrije lei ne'e ba lei poténsia, maibé buat esensiál hela: ita sente proporsaun, la'ós diferensa.

Labarik sira hahú hanesan ne'e. Siegler no Opfer (2003) husu labarik sira atu marka númeru iha liña ida husi 0 to'o 1 000: iha tinan 2 eskola nian, estimativa sira logarítmiku, ho númeru ki'ik sira dook malu no númeru boot sira besik malu; iha tinan 6, sira lineár ona. Dehaene, Izard, Spelke no Pica (2008) hetan padraun hanesan iha adultu Mundurukú sira, iha Amazónia, ne'ebé eskola uitoan de'it ka la eskola. Régua lineár aprende iha eskola; ida logarítmiku hanesan mai ho ita husi moris. Varshney no Sun (2013) propoin razaun ida: iha mundu ida ne'ebé estímulu naturál sira varia to'o orden grandeza barak, sente iha proporsaun hamenus erru relativu.

Karteira mós halo kálkulu hanesan. Iha 1738, Daniel Bernoulli propoin katak utilidade husi riku-soin mak logarítmiku: euro 100 muda moris ema ne'ebé iha 1 000 no kuaze la muda moris ema ne'ebé iha tokon ida.

Tabela 2 — Régua ne'ebé ita lori husi moris: isin-lolon no karteira sukat iha proporsaun (tabela iha lian portugés). Koluna sira: autór · tinan · saida mak nia estabelese · iha moris loroloron. Liña sira: Daniel Bernoulli, 1738, utilidade riku-soin nian logarítmiku — 100 € folin liu ba ema ne'ebé iha 1 000 duké ba ema ne'ebé iha tokon ida; Ernst Weber, 1834, diferensa ki'ik liu ne'ebé ita sente mak parte fiksu husi estímulu — ita sente 1 g liu iha 50 g, maibé ~100 g liu de'it iha 5 kg; Gustav Fechner, 1860, sensasaun sa'e tuir logarítmu estímulu nian — lian dala sanulu barak liu la rona dala sanulu makas liu; Stanley Stevens, 1957, lei poténsia hanesan alternativa ba Fechner nian — sensasaun sa'e neineik liu duké estímulu; Simon Newcomb · Frank Benford, 1881 · 1938, algarizmu dahuluk mak 1 iha besik 30% kazu — auditór sira deteta númeru inventadu; Siegler no Opfer, 2003, labarik sira pasa husi estimativa logarítmiku ba lineár entre tinan 2 no tinan 6 — régua normál aprende iha eskola; Dehaene, Izard, Spelke no Pica, 2008, adultu Mundurukú sira tau númeru ho forma logarítmiku — régua logarítmiku hanesan mai husi moris; Varshney no Sun, 2013, persepsaun logarítmiku hamenus erru relativu — sentidu sira serbisu iha proporsaun. Fonte: referénsia anotada sira. © Aprecisa.com
Tabela 2 — Régua ne'ebé ita lori husi moris: isin-lolon no karteira sukat iha proporsaun (tabela iha lian portugés). Koluna sira: autór · tinan · saida mak nia estabelese · iha moris loroloron. Liña sira: Daniel Bernoulli, 1738, utilidade riku-soin nian logarítmiku — 100 € folin liu ba ema ne'ebé iha 1 000 duké ba ema ne'ebé iha tokon ida; Ernst Weber, 1834, diferensa ki'ik liu ne'ebé ita sente mak parte fiksu husi estímulu — ita sente 1 g liu iha 50 g, maibé ~100 g liu de'it iha 5 kg; Gustav Fechner, 1860, sensasaun sa'e tuir logarítmu estímulu nian — lian dala sanulu barak liu la rona dala sanulu makas liu; Stanley Stevens, 1957, lei poténsia hanesan alternativa ba Fechner nian — sensasaun sa'e neineik liu duké estímulu; Simon Newcomb · Frank Benford, 1881 · 1938, algarizmu dahuluk mak 1 iha besik 30% kazu — auditór sira deteta númeru inventadu; Siegler no Opfer, 2003, labarik sira pasa husi estimativa logarítmiku ba lineár entre tinan 2 no tinan 6 — régua normál aprende iha eskola; Dehaene, Izard, Spelke no Pica, 2008, adultu Mundurukú sira tau númeru ho forma logarítmiku — régua logarítmiku hanesan mai husi moris; Varshney no Sun, 2013, persepsaun logarítmiku hamenus erru relativu — sentidu sira serbisu iha proporsaun. Fonte: referénsia anotada sira. © Aprecisa.com

Tabela 2 halibur obra sira ne'ebé estabelese ideia ida-ne'e, husi Weber to'o Varshney, ho lei Benford nian no utilidade Bernoulli nian. Buat ne'ebé hanesan mak ema kompara tuir razaun, la'ós tuir diferensa. Eskala logarítmiku la estranu ba isin-lolon; nia estranu ba eskola.

Iha lian simples. Iha kuartu nakukun, sunu lilin ida halo diferensa tomak. Iha kuartu ida ho lampu sanulu moris, lilin hanesan ne'e ema la nota. Lilin hanesan; proporsaun mak muda. Matan, tilun no karteira halo kálkulu hanesan.

III. Objesaun ne'ebé bosok

Se isin-lolon hanoin ona iha proporsaun, tanba sá mak sala enkontru nian tuur kakorok? Tanba eskola treina ita atu lee númeru hanesan sentímetru, no eskala logarítmiku hakerek ho númeru ki'ik no hakmatek: 55, 65, 5,3, 8,1. Perigu la'ós iha eskala; perigu mak lee nia hanesan normál.

Erru ne'e sukat ona. Romano, Sotis, Dominioni no Guidi (2020), ho adultu amerikanu 2 000, hetan resposta loos 41% ba pergunta simples ida kona-ba gráfiku logarítmiku COVID-19 nian, kompara ho 84% ho gráfiku hanesan iha eskala normál. Menge no kolega sira (2018) testa ekolojista profisionál 623: 93% lee loos gráfiku lineár, maibé 56% de'it mak lee loos gráfiku ida ne'ebé logarítmiku iha eixu rua. Heckler, Mikula no Rosenblatt (2013) deskreve difikuldade hanesan iha estudante universidade sira.

Maibé, eskala logarítmiku dala barak mak ida ne'ebé onestu liu. Cleveland (1985) defende nia ba dadus ne'ebé liu orden grandeza barak, no guia vizualizasaun dadus Uniaun Europeia nian rekomenda nia bainhira variasaun persentajen importante liu duké valór absolutu. Buat rua ne'e loos iha tempu hanesan: nia mak régua onestu liu ba multiplikasaun no ida ne'ebé lohi liu ba ema ne'ebé la koñese nia.

Tabela 3 — Bainhira atu uza eskala logarítmiku, bainhira atu evita (tabela iha lian portugés). Koluna sira: situasaun · eskala ne'ebé rekomenda · tanba sá. Liña sira: valór ho orden grandeza barak (husi kafé to'o uma; rai-nakdoko) — logarítmiku — iha régua normál, valór ki'ik sira lakon besik zero; sa'e ka tun ho multiplikasaun (juru, epidemia, kustu) — logarítmiku — ritmu konstante mosu hanesan liña los; importante mak proporsaun ka persentajen — logarítmiku — distánsia hanesan signifika proporsaun hanesan; importante mak diferensa absolutu (orsamentu, metru, euro) — normál — eskala logarítmiku subar diferensa boot iha leten; iha zero ka valór negativu — normál — logarítmu zero nian la eziste; gráfiku barra — normál — iha eskala logarítmiku, naruk barra nian depende ba hahú arbitráriu eixu nian; públiku la hetan avizu — normál, ka logarítmiku ho avizu klaru — 41% kompara ho 84% leitura loos (Romano et al., 2020); 56% kompara ho 93% (Menge et al., 2018). Fonte: Romano et al. (2020); Menge et al. (2018); Cleveland (1985); data.europa.eu (2023); análize husi autór. © Aprecisa.com
Tabela 3 — Bainhira atu uza eskala logarítmiku, bainhira atu evita (tabela iha lian portugés). Koluna sira: situasaun · eskala ne'ebé rekomenda · tanba sá. Liña sira: valór ho orden grandeza barak (husi kafé to'o uma; rai-nakdoko) — logarítmiku — iha régua normál, valór ki'ik sira lakon besik zero; sa'e ka tun ho multiplikasaun (juru, epidemia, kustu) — logarítmiku — ritmu konstante mosu hanesan liña los; importante mak proporsaun ka persentajen — logarítmiku — distánsia hanesan signifika proporsaun hanesan; importante mak diferensa absolutu (orsamentu, metru, euro) — normál — eskala logarítmiku subar diferensa boot iha leten; iha zero ka valór negativu — normál — logarítmu zero nian la eziste; gráfiku barra — normál — iha eskala logarítmiku, naruk barra nian depende ba hahú arbitráriu eixu nian; públiku la hetan avizu — normál, ka logarítmiku ho avizu klaru — 41% kompara ho 84% leitura loos (Romano et al., 2020); 56% kompara ho 93% (Menge et al., 2018). Fonte: Romano et al. (2020); Menge et al. (2018); Cleveland (1985); data.europa.eu (2023); análize husi autór. © Aprecisa.com

Tabela 3 halo rezumu bainhira atu uza eskala logarítmiku, bainhira atu evita, no erru leitura ne'ebé komún liu. Erru ne'ebé perigozu liu mak ida iha sala enkontru nian: lee distánsia hanesan diferensa. Iha régua logarítmiku, distánsia sukat dala hira, nunka sukat hira.

IV. Kamada dahuluk: telekomunikasaun

Iha telekomunikasaun, desibel la'ós kuriozidade; nia mak lian serbisu. Nia moris iha Laboratóriu Bell, ne'ebé iha 1929 muda naran ba sira-nia «unidade transmisaun» sai desibel, atu fó onra ba Alexander Graham Bell. Razaun hanesan ho Napier nian: iha ligasaun ida, ganhu no perda multiplika malu, no iha desibel sira sai soma.

Fórmula sira desibel nian: LdB = 10 log10(P1/P2); P [dBm] = 10 log10(P / 1 mW); Prx [dBm] = Ptx [dBm] + Gtx [dB] + Grx [dB] − L [dB]. © Aprecisa.com
Fórmula sira desibel nian: LdB = 10 log10(P1/P2); P [dBm] = 10 log10(P / 1 mW); Prx [dBm] = Ptx [dBm] + Gtx [dB] + Grx [dB] − L [dB]. © Aprecisa.com

Perda iha espasu livre, ne'ebé Rekomendasaun ITU-R P.525 kalkula husi fórmula Friis nian (1946), aumenta 6 dB kada dala ne'ebé distánsia sai dala rua. Fibra monomodu modernu ida lakon besik 0,18 dB/km iha 1 550 nm, ki'ik liu duké másimu 0,3 dB/km ne'ebé Rekomendasaun ITU-T G.652 permite. Iha seksaun 70 km entre repetidór rua husi kabu submarinu ida, lakon besik 12,6 dB: to'o repetidór tuir mai besik 5,5% husi naroman de'it. La iha repetidór, fibra 6 000 km sei lakon besik 1 080 dB — parte ida ki'ik tebes to'o katak la iha resetór ida iha universu mak bele deteta. Tan ne'e mak kabu ida ne'ebé hakur tasi-boot mak korrente amplifikadór nian, la'ós arame ida.

Iha rohan seluk, iha pontu asesu Wi-Fi ida, diferensa entre −30 dBm, sinál di'ak tebes, no −90 dBm, sinál ne'ebé labele uza, mak 60 dB: poténsia dala tokon ida menus, iha eskala ida ne'ebé la'o husi «−30» to'o «−90». No to'o kapasidade kanál ida mós logarítmiku. Shannon (1948) hatudu katak kapasidade másimu mak C = B · log2(1 + S/N): ho relasaun sinál-ruidu 30 dB, dala rihun ida, hertz ida-idak lori másimu besik 10 bit/s, no halo dala rua poténsia sinál nian aumenta besik bit ida kada segundu no kada hertz de'it.

Tabela 4 — Tabuada desibel nian (tabela iha lian portugés). Koluna sira: desibel · razaun poténsia · iha ne'ebé mak mosu. Liña sira: +3 dB · ×2 · regra NIOSH: kada +3 dB hatun metade tempu espozisaun; +6 dB · ×4 · perda iha espasu livre bainhira distánsia sai dala rua (Friis); +10 dB · ×10 · husi 55 ba 65 dB(A): husi zona sensível ba zona mista; +20 dB · ×100 · antena ho ganhu 100; +30 dB · ×1 000 · husi 0 dBm (1 mW) ba 30 dBm (1 W); +60 dB · ×1 000 000 · Wi-Fi: husi −90 dBm, labele uza, ba −30 dBm, di'ak tebes; −3 dB · ×½ · metade poténsia; −10 dB · ×1/10 · parte ida husi sanulu poténsia nian; −12,6 dB · ≈ ×0,055 · fibra 70 km iha 0,18 dB/km: to'o 5,5% husi naroman. Fonte: Cisco; Friis (1946); Corning; MetaGeek; NIOSH; DL 9/2007; kálkulu husi autór. © Aprecisa.com
Tabela 4 — Tabuada desibel nian (tabela iha lian portugés). Koluna sira: desibel · razaun poténsia · iha ne'ebé mak mosu. Liña sira: +3 dB · ×2 · regra NIOSH: kada +3 dB hatun metade tempu espozisaun; +6 dB · ×4 · perda iha espasu livre bainhira distánsia sai dala rua (Friis); +10 dB · ×10 · husi 55 ba 65 dB(A): husi zona sensível ba zona mista; +20 dB · ×100 · antena ho ganhu 100; +30 dB · ×1 000 · husi 0 dBm (1 mW) ba 30 dBm (1 W); +60 dB · ×1 000 000 · Wi-Fi: husi −90 dBm, labele uza, ba −30 dBm, di'ak tebes; −3 dB · ×½ · metade poténsia; −10 dB · ×1/10 · parte ida husi sanulu poténsia nian; −12,6 dB · ≈ ×0,055 · fibra 70 km iha 0,18 dB/km: to'o 5,5% husi naroman. Fonte: Cisco; Friis (1946); Corning; MetaGeek; NIOSH; DL 9/2007; kálkulu husi autór. © Aprecisa.com

Tabela 4 mak tabuada desibel nian: ekivalénsia sira ne'ebé enjeñeiru komunikasaun ida uza iha ulun no ne'ebé ema hotu bele aprende iha lokraik ida. Regra osan-mean mak liña dahuluk: +3 dB mak dala rua; −3 dB mak metade.

V. Kamada daruak: enerjia no teknolojia

Iha enerjia, eskala logarítmiku serve atu kompara buat ne'ebé la tama iha régua normál hanesan. Tan ne'e mak ha'u uza nia iha «O barril de 200 quilos» (Barríl kilograma 200): solár, ho tonelada 13 husi restu kada GWh, no uraniu, ho 26, haketak ho fatór rua; karvaun, ho 88, liu dala tolu husi uraniu; no barra ho risku 190 besik dala sanulu-resin-lima husi barra 13. Iha régua normál, 13 no 26 sei kole iha zero no 190 sei domina buat hotu. Iha régua logarítmiku, valór ida-idak hela iha fatin ne'ebé proporsaun tau nia.

Eskala logarítmiku mós serve atu haree buat ne'ebé sa'e ka tun ho multiplikasaun. Númeru tranzistór iha prosesadór ida sa'e husi 2 308 iha 1971 ba biliaun 58,2 iha 2021: sai dala rua kada tinan rua, hanesan Gordon Moore prevee iha 1965. Folin módulu solár sira tun besik 99,6% desde 1976, besik 20% kada dala ne'ebé produsaun akumuladu sai dala rua, kurva aprendizajen ne'ebé T. P. Wright deskreve ba aviaun sira iha 1936. Bateria sira to'o 108 $/kWh iha 2025. Iha gráfiku normál, série sira-ne'e hanesan rai-kuak boot; iha gráfiku logarítmiku, sira liña los, no inklinasaun liña nian mak taxa aprendizajen. Way no kolega sira (2022) uza loos liña sira-ne'e atu hatudu katak modelu enerjia sira, ho sistemátiku, hatún ki'ik liu tun kustu solár nian.

VI. Kamada datoluk: Rai no lalehan

Rai-nakdoko. Magnitude mak logarítmu desde Richter (1935); eskala magnitude momentu nian husi Hanks no Kanamori (1979) mantein prinsípiu ne'e. Unidade ida-idak aumenta signifika amplitude dala sanulu boot liu no enerjia besik dala 32 barak liu, tuir Servisu Jeolójiku Estadus Unidus nian. Rai-nakdoko magnitude 5,3 iha Sines nia loromonu, iha 26 Agostu 2024, hasai enerjia besik dala 63 barak liu duké ida ho magnitude 4,1 ne'ebé ema sente iha Lisboa Boot iha 19 Fevereiru 2026. Ida iha Kamchatka, magnitude 8,8, iha Jullu 2025, hasai enerjia besik dala 45 barak liu duké ida iha Myanmar, 7,7, iha Marsu. Bainhira rai-nakdoko ida revee husi 8,0 ba 8,8, hanesan akontese ho Kamchatka, nia la sai «makas uitoan liu»: nia sai enerjia besik dala sanulu-resin-neen barak liu.

Tasi-boot. pH, ne'ebé Sørensen define iha 1909, mak logarítmu negativu: unidade ida menus signifika asidez dala sanulu barak liu. Superfísie tasi-boot nian tun husi pH besik 8,2 ba besik 8,1 desde era pré-industriál. Parte ida husi sanulu hanesan la iha buat ida; ne'e mak asidez besik 26 to'o 30% barak liu. Iha Setembru 2025, Institutu Potsdam deklara katak limite planetáriu ba asidifikasaun tasi-boot nian liu ona.

Fitun. Magnitude estelár mak logarítmu ne'ebé fila: númeru boot liu, fitun naroman menus. Iha 1856, Norman Pogson fiksa katak magnitude lima hanesan fatór 100 iha naroman, besik 2,512 kada magnitude. Entre rohan 2019 no Fevereiru 2020, Betelgeuse pasa husi besik +0,5 ba +1,6: lakon besik parte rua husi tolu husi ninia naroman, hanesan NASA konfirma. «1,1» ida ne'ebé, loloos, kuaze parte ida husi tolu.

Múzika. Oitava ida leten liu mak frekuénsia dala rua: nota lá referénsia nian iha 440 Hz, tuir norma ISO 16, no nota lá tuir mai iha 880 Hz. Meiu-tom ida-idak multiplika frekuénsia ho besik 1,06. Tekladu pianu nian mak régua logarítmiku: tekla ho distánsia hanesan, multiplikasaun hanesan.

Tabela 5 — Eskala logarítmiku sira iha moris loroloron (tabela iha lian portugés). Koluna sira: eskala · saida mak sukat · pasu ida folin · kazu loloos. Liña sira: magnitude sízmika · enerjia rai-nakdoko nian · +1 = ×10 iha amplitude no ×32 iha enerjia · Sines 5,3 (2024) kompara ho Lisboa Boot 4,1 (2026): ~dala 63 enerjia; desibel · ruidu no sinál · +10 dB = ×10 iha enerjia; +3 dB = ×2 · Regulamento Geral do Ruído (regulamentu jerál ruidu Portugál nian): 55 kompara ho 65 dB(A) = ×10; pH · asidez · −1 = ×10 iha asidez · tasi-boot husi 8,2 ba 8,1: asidez +26 to'o 30%; magnitude estelár · naroman fitun nian · +1 = ÷2,512; +5 = ÷100 · Betelgeuse husi +0,5 ba +1,6: lakon ~64% naroman; oitava · aas nota ida nian · +1 oitava = ×2 iha frekuénsia · lá husi 440 Hz ba 880 Hz (ISO 16); diafragma · naroman iha fotografia · +1 = ÷2 iha naroman · husi f/2,8 ba f/4: metade naroman; juru kompostu · osan · taxa konstante = liña los · ho 9% kada tinan, kapitál sai dala rua iha ~tinan 8; kurva aprendizajen · kustu teknolojia ida nian · ×2 iha produsaun akumuladu = −20% iha kustu · módulu solár: −99,6% desde 1976. Fonte: USGS; RTP; ECO; DL 9/2007; NOAA; NASA; ISO 16; SEC; Our World in Data; kálkulu husi autór. © Aprecisa.com
Tabela 5 — Eskala logarítmiku sira iha moris loroloron (tabela iha lian portugés). Koluna sira: eskala · saida mak sukat · pasu ida folin · kazu loloos. Liña sira: magnitude sízmika · enerjia rai-nakdoko nian · +1 = ×10 iha amplitude no ×32 iha enerjia · Sines 5,3 (2024) kompara ho Lisboa Boot 4,1 (2026): ~dala 63 enerjia; desibel · ruidu no sinál · +10 dB = ×10 iha enerjia; +3 dB = ×2 · Regulamento Geral do Ruído (regulamentu jerál ruidu Portugál nian): 55 kompara ho 65 dB(A) = ×10; pH · asidez · −1 = ×10 iha asidez · tasi-boot husi 8,2 ba 8,1: asidez +26 to'o 30%; magnitude estelár · naroman fitun nian · +1 = ÷2,512; +5 = ÷100 · Betelgeuse husi +0,5 ba +1,6: lakon ~64% naroman; oitava · aas nota ida nian · +1 oitava = ×2 iha frekuénsia · lá husi 440 Hz ba 880 Hz (ISO 16); diafragma · naroman iha fotografia · +1 = ÷2 iha naroman · husi f/2,8 ba f/4: metade naroman; juru kompostu · osan · taxa konstante = liña los · ho 9% kada tinan, kapitál sai dala rua iha ~tinan 8; kurva aprendizajen · kustu teknolojia ida nian · ×2 iha produsaun akumuladu = −20% iha kustu · módulu solár: −99,6% desde 1976. Fonte: USGS; RTP; ECO; DL 9/2007; NOAA; NASA; ISO 16; SEC; Our World in Data; kálkulu husi autór. © Aprecisa.com

Tabela 5 halibur eskala logarítmiku sira husi moris loroloron no hatudu, ba ida-idak, pasu ida folin hira no kazu loloos ida foin lalais. Ne'e mak tabela atu rai: ema ne'ebé hanoin nia sei haree notísia ho matan seluk.

VII. Kazu prátiku tolu

Tanba eskala ne'e, bainhira ema lee sala, mosu iha relatóriu ruidu nian, iha gráfiku notísia nian no iha orsamentu ligasaun nian.

Kazu 1 — Bar ne'ebé halo «aumenta sanulu de'it». Regulamento Geral do Ruído (regulamentu jerál ruidu Portugál nian) fiksa, ba zona sensível sira, 55 dB(A) ba indikadór loron-lokraik-kalan no 45 dB(A) iha kalan; ba zona mista sira, 65 no 55 dB(A). Númeru sira hanesan viziñu, maibé enerjia lian nian la'ós: 65 dB(A) mak enerjia dala sanulu barak liu duké 55, no 85 dB(A) sei dala rihun ida barak liu. Diretiva europeia kona-ba ruidu iha serbisu fiksa valór asaun 80 no 85 dB(A) no limite 87 dB(A): husi 80 ba 87 dB, enerjia sai dala lima. NIOSH rekomenda katak, kada 3 dB leten 85 dB(A), tempu espozisaun hatun ba metade. Na'in bar nian la'ós 18% leten limite; nia dala sanulu leten limite.

Figura 2 — Númeru sira hanesan viziñu; enerjia la'ós (testu iha lian portugés). Limite legál ruidu nian (dB(A)) no enerjia lian relativu ba 55 dB(A). Iha régua husi 40 to'o 90: 45 dB(A), zona sensível, kalan — ×0,1; 55 dB(A), zona sensível Lden no zona mista kalan — ×1; 65 dB(A), zona mista Lden — ×10; 80 dB(A), serbisu, asaun kraik — ×316; 85 dB(A), serbisu, asaun leten — ×1 000; 87 dB(A), serbisu, limite — ×1 585. Iha okos: enerjia lian kompara ho 55 dB(A) · +10 dB = ×10 · +3 dB ≈ ×2. Fonte: Decreto-Lei n.º 9/2007, art. 11.º; Diretiva 2003/10/CE. © Aprecisa.com
Figura 2 — Númeru sira hanesan viziñu; enerjia la'ós (testu iha lian portugés). Limite legál ruidu nian (dB(A)) no enerjia lian relativu ba 55 dB(A). Iha régua husi 40 to'o 90: 45 dB(A), zona sensível, kalan — ×0,1; 55 dB(A), zona sensível Lden no zona mista kalan — ×1; 65 dB(A), zona mista Lden — ×10; 80 dB(A), serbisu, asaun kraik — ×316; 85 dB(A), serbisu, asaun leten — ×1 000; 87 dB(A), serbisu, limite — ×1 585. Iha okos: enerjia lian kompara ho 55 dB(A) · +10 dB = ×10 · +3 dB ≈ ×2. Fonte: Decreto-Lei n.º 9/2007, art. 11.º; Diretiva 2003/10/CE. © Aprecisa.com

Figura 2 tau iha régua hanesan limite legál ruidu nian ne'ebé aplika iha Portugál: 45 no 55 dB(A) ba zona sensível sira, 55 no 65 dB(A) ba zona mista sira no 80, 85 no 87 dB(A) husi diretiva kona-ba ruidu iha serbisu. Iha valór ida-idak nia okos iha enerjia lian kompara ho 55 dB(A). Númeru sira iha régua hanesan besik malu — 55, 65, 85 —, maibé enerjia la'ós: 65 dB(A) mak enerjia dala sanulu barak liu duké 55, no 85 dB(A) dala rihun ida barak liu. Ne'e mak ezemplu di'ak liu oinsá eskala logarítmiku bele halo ema hakmatek, la ho razaun, bainhira sira lee nia hanesan normál.

Kazu 2 — Kurva ne'ebé «esplode». Buat hotu ne'ebé sa'e beibeik ho proporsaun hanesan — juru, epidemia, tranzistór — mosu hanesan liña los iha eskala logarítmiku. Regra 72, ne'ebé autoridade merkadu Amérika nian fahe, dehan katak ho 9% kada tinan kapitál sai dala rua iha besik tinan 8. Iha 2020, John Burn-Murdoch, husi Financial Times, halo populár gráfiku logarítmiku COVID-19 nian tanba razaun ne'e loos: ritmu konstante mak liña los, no tun-neineik mak liña ne'ebé dobra.

Figura 3 — Série hanesan: kurva ida ne'ebé «esplode» no liña los ida ne'ebé hakmatek (testu iha lian portugés). Hahú ho 10 no sai dala rua kada loron tolu (série fiktísiu). Iha karuk, eskala normál («Escala normal»): «20 dias sem nada… e tudo no fim» (loron 20 la iha «buat ida»… no buat hotu iha rohan). Iha loos, eskala logarítmiku («Escala logarítmica»): «sempre o mesmo ritmo: uma reta» (ritmu hanesan nafatin: liña los ida). Eixu orizontál: loron («dias»), 0 to'o 30. © Aprecisa.com
Figura 3 — Série hanesan: kurva ida ne'ebé «esplode» no liña los ida ne'ebé hakmatek (testu iha lian portugés). Hahú ho 10 no sai dala rua kada loron tolu (série fiktísiu). Iha karuk, eskala normál («Escala normal»): «20 dias sem nada… e tudo no fim» (loron 20 la iha «buat ida»… no buat hotu iha rohan). Iha loos, eskala logarítmiku («Escala logarítmica»): «sempre o mesmo ritmo: uma reta» (ritmu hanesan nafatin: liña los ida). Eixu orizontál: loron («dias»), 0 to'o 30. © Aprecisa.com

Figura 3 hatudu série fiktísiu ida ne'ebé hahú ho 10 no sai dala rua kada loron tolu durante loron 30, to'o 10 240. Iha karuk, iha eskala normál, loron ruanulu dahuluk hanesan la iha buat ida no buat hotu hanesan akontese iha rohan: ne'e mak kurva ne'ebé «esplode». Iha loos, iha eskala logarítmiku, série hanesan ne'e mak liña los perfeitu, no ita komprende katak ritmu la muda — nia sai dala rua beibeik ho pasu hanesan. Eskala normál hatudu boot problema nian; ida logarítmiku hatudu ritmu. Atu deside iha tempu, ritmu mak importante.

Kazu 3 — Estudante no orsamentu ligasaun nian. Husu estudante ida atu kalkula poténsia ne'ebé simu iha ligasaun ida: transmisór 1 W, antena rua ho ganhu dala 100 no dala 1 000, no perda propagasaun ida husi parte ida iha 1016 (biliaun-biliaun sanulu). Liuhusi dalan númeru «normál» sira, nia multiplika númeru haat ho zero barak no sala kaza desimál ida iha pasu daruak. Liuhusi dalan desibel, nia hakerek +30 dBm, +20 dB, +30 dB no −160 dB, no soma: −80 dBm, katak pikowatt sanulu. Liña ida. Ida-ne'e la'ós truke; ne'e mak deskobre katak estrutura problema nian — ganhu no perda ne'ebé multiplika malu — mak estrutura logarítmu nian. Napier, dala ida tan, hamenus serbisu sékulu haat depois.

Iha lian simples. Ai-funan bee ida ne'ebé sai boot dala rua loroloron taka metade lagoa nian iha loron ida molok taka tomak. Ema ne'ebé haree lagoa haree problema iha loron ikus de'it. Ema ne'ebé haree ritmu haree nia husi loron dahuluk.

Husi ne'e mosu métodu leitura ho pasu lima:

VIII. Advogada no tezoureiru

Remata enkontru, advogada no tezoureiru hela iha kotuk, hadi'a hela surat sira. Nia husu, hamnasa uitoan: «Iha tribunál, desibel tolu liu iha kalan, ne'e barak ka uitoan?» Tezoureiru hasa'e kabaas: «Ha'u aprende logarítmu iha tinan 12. Ha'u la hanoin ona buat ida.» Advogada hamnasa: «Ha'u to'o ne'e mós lae. Ha'u estuda Umanidade.»

Sira na'in rua, la hatene, deskreve hela dalan eskola Portugál nian. Logarítmu rasik — definisaun, regra, funsaun logarítmiku — mak matéria Matemática A (matemátika prinsipál) iha tinan 12, dixiplina husi dalan Siénsia no Teknolojia no Siénsia Sosioekonómika, ne'ebé kuaze ekonomista no enjeñeiru futuru hotu liu. Kadernu tarefa ne'ebé Direção-Geral da Educação (Diresaun-Jerál Edukasaun Portugál nian) prepara ba turma pilotu 2025/2026 aplika ona nia ba pH no ba desibel. Iha dalan Lian no Umanidade, fatin ne'ebé jurista futuru barak mai husi, dixiplina Matemática Aplicada às Ciências Sociais (Matemátika Aplikada ba Siénsia Sosiál) kompara kresimentu lineár, esponensiál no logarítmiku no ko'alia kona-ba juru no inflasaun, maibé la kalkula logarítmu. Tan ne'e, ema ne'ebé deside kona-ba ruidu, rai-nakdoko ka prova estatístika bele nunka serbisu ho eskala logarítmiku.

Tabela 6 — Iha ne'ebé mak ema aprende eskala logarítmiku iha ensinu Portugál nian (tabela iha lian portugés). Koluna sira: dalan · dixiplina · tinan · saida mak aprende. Liña sira: ensinu báziku · Matemátika · siklu 3 (tinan 7 to'o 9) · poténsia 10 no notasaun sientífika: baze ba buat hotu, maibé seidauk ho liafuan logarítmu; Siénsia no Teknolojia; Siénsia Sosioekonómika · Matemática A · tinan 12 · logarítmu, regra operatória, funsaun logarítmiku; aplikasaun ba pH no ba desibel; Lian no Umanidade · Matemátika Aplikada ba Siénsia Sosiál · tinan 10–11 · juru, inflasaun no komparasaun kresimentu lineár, esponensiál no logarítmiku, la kalkula logarítmu; Arte Vizuál no kursu profisionál balu · Matemática B · tinan 11 · funsaun esponensiál. Fonte: DGE — Matemática A tinan 12 (2026); programa MACS; Estudo Autónomo; análize husi autór. © Aprecisa.com
Tabela 6 — Iha ne'ebé mak ema aprende eskala logarítmiku iha ensinu Portugál nian (tabela iha lian portugés). Koluna sira: dalan · dixiplina · tinan · saida mak aprende. Liña sira: ensinu báziku · Matemátika · siklu 3 (tinan 7 to'o 9) · poténsia 10 no notasaun sientífika: baze ba buat hotu, maibé seidauk ho liafuan logarítmu; Siénsia no Teknolojia; Siénsia Sosioekonómika · Matemática A · tinan 12 · logarítmu, regra operatória, funsaun logarítmiku; aplikasaun ba pH no ba desibel; Lian no Umanidade · Matemátika Aplikada ba Siénsia Sosiál · tinan 10–11 · juru, inflasaun no komparasaun kresimentu lineár, esponensiál no logarítmiku, la kalkula logarítmu; Arte Vizuál no kursu profisionál balu · Matemática B · tinan 11 · funsaun esponensiál. Fonte: DGE — Matemática A tinan 12 (2026); programa MACS; Estudo Autónomo; análize husi autór. © Aprecisa.com

Tabela 6 hatudu iha tinan saida no iha dixiplina saida mak eskala logarítmiku mosu iha ensinu Portugál nian. Ne'e la'ós krítika ba eskola: ne'e avizu ba ema sira ne'ebé, tinan barak depois, sei uza númeru sira-ne'e atu deside.

Saida mak tezoureiru presiza hanoin. Ekonomista moris husi proporsaun. Se folin sa'e 10% no depois tun 10%, folin la fila ba hahú: 1,10 × 0,90 = 0,99, lakon 1%. Iha logarítmu, sa'e no tun iha tamañu hanesan, no tan ne'e mak ekonomista sira sukat kresimentu ho logarítmu: diferensa ki'ik husi logarítmu sira, kuaze loos, mak variasaun persentajen. Fundu rezerva prédiu nian, ne'ebé tau ho 3% kada tinan, sai dala rua iha besik 72 ÷ 3 = tinan 24, tuir regra 72. Folin sira, ho inflasaun 3%, mós hanesan. PIB kada ema, entre nasaun sira, la'o husi atus balun to'o liu dolar rihun atus ida: iha régua logarítmiku de'it mak sira hotu bele tama iha gráfiku ida la ho nasaun kiak liu sira lakon besik zero. No bainhira ekonomista ida dehan katak demanda iha «elastisidade −2», nia dehan katak, se folin sa'e 1%, demanda tun besik 2% — relasaun entre proporsaun, ne'ebé iha gráfiku lee hanesan liña los iha eskala logarítmiku.

Saida mak advogada presiza hatene. Jurista deside ho númeru ne'ebé ema seluk sukat, no númeru barak husi sira-ne'e mai iha eskala logarítmiku.

Tabela 7 — Logarítmu iha eskritóriu: ba ekonomista no ba advogadu (tabela iha lian portugés). Koluna sira: se · situasaun · saida mak eskala subar · pergunta loos. Ekonomista: kresimentu no inflasaun — sa'e 10% no tun 10% la'ós fila ba hahú (1,10 × 0,90 = 0,99) — iha proporsaun, hira?; juru no fundu rezerva — sai dala rua hanesan neineik no depois lalais — iha tinan hira mak sai dala rua? (72 ÷ taxa); komparasaun entre nasaun sira — iha régua normál, nasaun kiak liu sira lakon besik zero — eskala normál ka logarítmiku?; elastisidade — relasaun entre persentajen, la'ós entre unidade — se folin sa'e 1%, demanda muda hira, iha %? Advogadu: ruidu (RGR, art. 13.º) — 3 dB(A) iha kalan mak enerjia lian dala rua — enerjia dala hira barak liu?; deskarga (DL 236/98, pH 6,0–9,0) — intervalu ne'e kobre diferensa asidez dala rihun ida — unidade pH hira, entaun poténsia 10 hira?; juru leten juru (CC, art. 560.º) — juru kompostu multiplika; simples soma — juru ne'e soma ka multiplika?; prova perisiál (ENFSI, 2015) — «forte» no «forte tebes» bele dook malu ho fatór atus ida — razaun verosimilhansa mak hira, iha númeru?; fraude (lei Benford nian) — desviu ida mak indísiu, la'ós prova — dadus kumpre kondisaun lei nian ka lae?; multa (RGPD, art. 83.º) — volume negósiu diferente to'o dala tokon barak — proporsionál ba saida? Fonte: referénsia anotada sira; análize husi autór. © Aprecisa.com
Tabela 7 — Logarítmu iha eskritóriu: ba ekonomista no ba advogadu (tabela iha lian portugés). Koluna sira: se · situasaun · saida mak eskala subar · pergunta loos. Ekonomista: kresimentu no inflasaun — sa'e 10% no tun 10% la'ós fila ba hahú (1,10 × 0,90 = 0,99) — iha proporsaun, hira?; juru no fundu rezerva — sai dala rua hanesan neineik no depois lalais — iha tinan hira mak sai dala rua? (72 ÷ taxa); komparasaun entre nasaun sira — iha régua normál, nasaun kiak liu sira lakon besik zero — eskala normál ka logarítmiku?; elastisidade — relasaun entre persentajen, la'ós entre unidade — se folin sa'e 1%, demanda muda hira, iha %? Advogadu: ruidu (RGR, art. 13.º) — 3 dB(A) iha kalan mak enerjia lian dala rua — enerjia dala hira barak liu?; deskarga (DL 236/98, pH 6,0–9,0) — intervalu ne'e kobre diferensa asidez dala rihun ida — unidade pH hira, entaun poténsia 10 hira?; juru leten juru (CC, art. 560.º) — juru kompostu multiplika; simples soma — juru ne'e soma ka multiplika?; prova perisiál (ENFSI, 2015) — «forte» no «forte tebes» bele dook malu ho fatór atus ida — razaun verosimilhansa mak hira, iha númeru?; fraude (lei Benford nian) — desviu ida mak indísiu, la'ós prova — dadus kumpre kondisaun lei nian ka lae?; multa (RGPD, art. 83.º) — volume negósiu diferente to'o dala tokon barak — proporsionál ba saida? Fonte: referénsia anotada sira; análize husi autór. © Aprecisa.com

Tabela 7 halibur, ba ekonomista no ba advogadu, situasaun sira ne'ebé eskala logarítmiku mosu, saida mak nia bele subar no pergunta ne'ebé di'ak atu husu molok deside. Ne'e mak tabela atu lori ba eskritóriu.

Iha lian simples. Imajina konta poupansa rua. Iha dahuluk, banku aumenta euro 100 kada tinan. Iha daruak, banku multiplika saldu ho 1,1. Iha tinan dahuluk sira, sira hanesan; depois tinan tolunulu, daruak iha barak liu dala rua. Lei kona-ba anatosizmu (juru leten juru), kritériu ruidu nian no eskala prova perisiál nian eziste tanba ema ida komprende katak soma no multiplika la'ós buat hanesan.

IX. Enkontru moradór sira nian, vizita fali

Ha'u fila ba sala, tanba fraze husi sala nia kotuk merese atu foti ho seriedade — nia di'ak liu duké hanesan.

Loos duni: rai-nakdoko horiseik «de'it» 5,3. Maibé haree saida mak fraze ne'e fó la nota: la iha ema ida iha sala mak presiza hatene saida mak logarítmu atu sente prédiu nakdoko, no rai-nakdoko ne'e hasai enerjia besik dala neenulu barak liu duké ida 4,1 iha tempu-malirin. Viziñu sira-nia tilun mós la presiza tabela Napier nian atu komprende katak bar ne'e halo ruidu dala sanulu barak liu duké tenke. Isin-lolon sukat di'ak; ida ne'ebé sukat aat mak leitura.

Eskala logarítmiku la husu opiniaun. Nia funsiona, hanesan númeru imajináriu polvu nian, la depende ba fiar husi ema ne'ebé lee nia. Buat ne'ebé husu ba ema sira ne'ebé deside — administradór prédiu nian, advogada, tezoureiru, fiskál munisipál, jornalista, enjeñeiru, juís — mak pergunta ida de'it, husu molok konkluzaun saida de'it: régua ida-ne'e soma ka multiplika?

Iha enkontru tuir mai, advogada sei la hakerek nota ho nonok tan. Bainhira na'in bar nian dehan «aumenta sanulu de'it», nia sei hatán, la hasa'e lian: «Desibel sanulu, senhór. Dala sanulu.» No tezoureiru sei aumenta, husi ninia folla kálkulu: «No iha kalan, tolu mak dala rua ona.»

Régua normál husu hira. Régua logarítmiku husu dala hira. Desizaun di'ak presiza pergunta rua ne'e.

Sentímetru menus. Proporsaun barak liu.

Iha lian simples. Dala seluk ne'ebé ita rona «sa'e grau ida», husu: grau ida husi saida? Iha termómetru, ne'e uitoan. Iha rai-nakdoko, ne'e dala tolunulu-resin-rua. Iha asidez, ne'e dala sanulu. Pergunta loos hanesan nafatin: régua ida-ne'e soma ka multiplika?

Gaspar do Amaral

Ilustrasaun no tabela: © Aprecisa.com, ho apoiu IA.

Nota metodolójika

Saida mak pájina ida-ne'e. Tradusaun husi artigu ne'ebé autór publika iha LinkedIn iha 10 Outubru 2026; versaun kompletu iha lian portugés iha website ida-ne'e. Kapa, kuadru fórmula rua, figura tolu no tabela hitu mak imajen orijinál, ho testu iha lian portugés; legenda sira tradús sira-nia konteúdu. Espoente no índise sira (103, log2) ne'ebé versaun LinkedIn lakon ona tau fila fali. Referénsia anotada sira tuir orden orijinál nian: A. Pontu hahú (1–3); B. Literatura sientífika no institusionál (4–36); C. Eskola, direitu no ekonomia (37–46); D. Kazu loloos no notísia (47–78). Iha grupu D, deskrisaun husi fonte ida-idak, ne'ebé iha orijinál hakerek iha lian portugés, tradús iha anotasaun. Tuir mai mak nota metodolójika autór nian.

Buat hotu iha ensaiu ida-ne'e ne'ebé la'ós dadus publikadu, maibé kálkulu ka konstrusaun husi autór, identifika iha okos.

1. Rai-nakdoko. Razaun enerjia = 101,5 × ΔM no razaun amplitude = 10ΔM (USGS). Sines 5,3 no Alenquer 4,1: ΔM = 1,2, enerjia 101,8 ≈ 63, amplitude 101,2 ≈ 16. Kamchatka 8,8 no Myanmar 7,7: ΔM = 1,1, enerjia 101,65 ≈ 45. Revizaun husi 8,0 ba 8,8: 101,2 ≈ 16.

2. Ruidu. Razaun enerjia = 10ΔL/10. 65 − 55 = 10 dB → 10; 85 − 55 = 30 dB → 1 000; 87 − 80 = 7 dB → 100,7 ≈ 5; +3 dB → 100,3 ≈ 2.

3. pH. Razaun asidez = 10ΔpH. 8,2 − 8,1 = 0,1 → 100,1 ≈ 1,26, ka +26%. Valór «besik 30%» husi NOAA korresponde ba tun ida ne'ebé boot uitoan liu 0,1.

4. Fitun. Razaun naroman = 10−0,4 × Δm. Betelgeuse husi +0,5 ba +1,6: Δm = 1,1 → 10−0,44 ≈ 0,36, katak lakon besik 64% husi naroman. 1001/5 ≈ 2,512.

5. Múzika. Meiu-tom = 21/12 ≈ 1,059.

6. Tranzistór. 58,2 × 109 ÷ 2 308 ≈ 2,5 × 107; log2 ≈ 24,6 dala-rua iha tinan 50, ka dala-rua ida kada tinan 2,03, valór ne'ebé hanesan ho ida publikadu.

7. Enkontru moradór sira nian. 65 ÷ 55 ≈ 1,18, katak «18% leten» se eskala normál; iha enerjia, 10(65 − 55)/10 = 10.

8. Kazu 3, orsamentu ligasaun. 1 W = +30 dBm; ganhu ×100 = +20 dB; ganhu ×1 000 = +30 dB; perda ×10−16 = −160 dB. Soma: 30 + 20 + 30 − 160 = −80 dBm = 10−8 mW = 10−11 W = 10 pW. Valór ne'ebé autór hili atu ilustra métodu, la'ós husi ligasaun loloos ida.

9. Kapítulu VIII. 1,10 × 0,90 = 0,99. Regra 72: 72 ÷ 3 = tinan 24 (valór ezatu mak ln 2 ÷ ln 1,03 ≈ 23,4). Juru simples 10% durante tinan 10: 10 × 10% = 100%; kompostu: 1,110 ≈ 2,594. pH 6 to'o 9: 109 − 6 = 1 000. Kritériu inkomodidade: 103/10 ≈ 2,0; 105/10 ≈ 3,2. Valór PIB kada ema no ezemplu elastisidade nian mak ilustrativu.

10. Telekomunikasaun. 70 km × 0,18 dB/km = 12,6 dB → 10−1,26 ≈ 0,055, ka 5,5%. 6 000 km × 0,18 dB/km = 1 080 dB. −30 − (−90) = 60 dB → 106. Halo dala rua distánsia iha espasu livre: 20 × log10(2) ≈ 6,02 dB. Shannon ho 30 dB: log2(1 + 1 000) ≈ 9,97 bit/s/Hz; halo dala rua S/N aumenta log2(2) = 1 bit/s/Hz, besik, ba relasaun sinál-ruidu aas.

11. Lei Benford nian (Tabela 2). P(d) = log10(1 + 1/d): P(1) ≈ 30,1%, P(9) ≈ 4,6%.

12. Figura 1. Autór konstrui ho folin redondu no ilustrativu neen (1 € to'o 100 000 €), hili atu forma progresaun ho razaun 10. Sira la'ós folin merkadu.

13. Figura 2. Autór konstrui ho limite husi Regulamento Geral do Ruído (Decreto-Lei n.º 9/2007, art. 11) no husi Diretiva 2003/10/CE. Enerjia relativu mak 10(L − 55)/10.

14. Figura 3. Série fiktísiu ne'ebé autór konstrui: N(t) = 10 × 2t/3, ho t iha loron, husi 0 to'o 30. Nia la reprezenta dadus loloos husi epidemia ida.

15. Kapa. Dezeñu husi autór: régua logarítmiku husi 1 to'o 10 000 ho multiplikasaun ho sanulu entre marka sira, série ida ne'ebé sa'e ho multiplikasaun no mosu hanesan liña los, no fórmula tolu husi testu.

Referénsia sira

  1. Amaral, G. (10/2026), O barril de 200 quilos, LinkedIn — régua logarítmiku ba restu kada GWh ne'ebé motiva ensaiu ida-ne'e.
  2. Amaral, G. (15/07/2026), O polvo não dispensa a química — sobre a realidade dos números imaginários, LinkedIn — artigu ne'ebé ensaiu ida-ne'e kontinua, iha série hanesan.
  3. Amaral, G. (10/2026), Duas horas ao fim da tarde, LinkedIn — ensaiu kona-ba adekuasaun sistema elétriku ibériku nian.
  4. Napier, J. (1614), Mirifici logarithmorum canonis descriptio, Edimburgo — tabela logarítmu dahuluk: multiplikasaun troka ba soma.
  5. Briggs, H. (1624), Arithmetica logarithmica, Londres (reconstrução de D. Roegel, 2011) — logarítmu baze 10 ho kazas desimál 14.
  6. Bernoulli, D. (1738), Specimen theoriae novae de mensura sortis; trad. ingl. Econometrica 22(1), 1954 — utilidade husi riku-soin mak logarítmiku.
  7. Newcomb, S. (1881), Note on the frequency of use of the different digits in natural numbers, American Journal of Mathematics 4(1) — pájina dahuluk sira husi tabela logarítmu nian aat lalais liu.
  8. Benford, F. (1938), The law of anomalous numbers, Proceedings of the American Philosophical Society 78(4) — algarizmu dahuluk mak 1 iha besik 30% kazu.
  9. Weber, E. H. (1834), De pulsu, resorptione, auditu et tactu, Leipzig — diferensa ki'ik liu ne'ebé ita sente mak parte fiksu husi estímulu.
  10. Fechner, G. T. (1860), Elemente der Psychophysik, Leipzig — sensasaun sa'e tuir logarítmu estímulu nian.
  11. Stevens, S. S. (1957), On the psychophysical law, Psychological Review 64(3) — lei poténsia hanesan alternativa ba lei Fechner nian.
  12. Dehaene, S., Izard, V., Spelke, E. e Pica, P. (2008), Log or linear?, Science 320 — adultu Mundurukú sira tau númeru ho forma logarítmiku.
  13. Siegler, R. e Opfer, J. (2003), The development of numerical estimation, Psychological Science 14(3) — husi estimativa logarítmiku ba lineár entre tinan 2 no tinan 6 eskola nian.
  14. Varshney, L. e Sun, J. (2013), Why do we perceive logarithmically?, Significance 10(1) — persepsaun logarítmiku hamenus erru relativu.
  15. Richter, C. (1935), An instrumental earthquake magnitude scale, BSSA 25(1) — magnitude hanesan logarítmu husi amplitude.
  16. Hanks, T. e Kanamori, H. (1979), A moment magnitude scale, Journal of Geophysical Research 84(B5) — eskala magnitude momentu nian ne'ebé uza ohin.
  17. Sørensen, S. P. L. (1909), Enzymstudien II, Biochemische Zeitschrift 21 (excerto em inglês) — definisaun pH nian.
  18. Pogson, N. (1856), Magnitudes of thirty-six of the minor planets, MNRAS 17 — fatór 2,512 kada magnitude estelár.
  19. Shannon, C. (1948), A mathematical theory of communication, Bell System Technical Journal 27 — informasaun no kapasidade sukat ho logarítmu.
  20. Bode, H. W. (1945), Network Analysis and Feedback Amplifier Design, Van Nostrand — diagrama Bode nian iha frekuénsia logarítmiku.
  21. Friis, H. T. (1946), A note on a simple transmission formula, Proceedings of the IRE 34(5) — poténsia ne'ebé simu tun tuir kuadradu distánsia nian.
  22. ITU-R, Recomendação P.525-5 (11/2024), Calculation of free-space attenuation — atenuasaun iha espasu livre iha desibel.
  23. ITU-T, Recomendação G.652 (08/2024), Characteristics of a single-mode optical fibre and cable — másimu 0,3 dB/km iha 1 550 nm ba G.652.D.
  24. Martin, W. H. (1929), Decibel — the name for the transmission unit, Bell System Technical Journal 8 — orijen desibel nian.
  25. Moore, G. (1965), Cramming more components onto integrated circuits, Electronics 38(8) — lei Moore nian.
  26. Wright, T. P. (1936), Factors affecting the cost of airplanes, Journal of the Aeronautical Sciences 3(4) — kurva aprendizajen.
  27. Way, R., Ives, M., Mealy, P. e Farmer, J. D. (2022), Empirically grounded technology forecasts and the energy transition, Joule 6(9) — kurva kustu iha eskala logarítmiku ba teknolojia liu 50.
  28. Romano, A., Sotis, C., Dominioni, G. e Guidi, S. (2020), The scale of COVID-19 graphs affects understanding, attitudes, and policy preferences, Health Economics 29(11) — 41% kompara ho 84% resposta loos.
  29. Menge, D. et al. (2018), Logarithmic scales in ecological data presentation may cause misinterpretation, Nature Ecology & Evolution 2 — 93% kompara ho 56% leitura loos.
  30. Heckler, A., Mikula, B. e Rosenblatt, R. (2013), Student accuracy in reading logarithmic plots, IEEE Frontiers in Education — difikuldade estudante universidade sira nian.
  31. Cleveland, W. e McGill, R. (1984), Graphical perception, Journal of the American Statistical Association 79 — oinsá matan lee gráfiku.
  32. Cleveland, W. (1985), The Elements of Graphing Data, Wadsworth — defeza ba eskala logarítmiku ba orden grandeza barak.
  33. data.europa.eu (2023), Logarithmic y axes, guia de visualização de dados da UE — guia vizualizasaun dadus Uniaun Europeia nian: bainhira atu uza eixu logarítmiku.
  34. OMS Europa (2018), Environmental Noise Guidelines for the European Region — orientasaun OMS Europa nian kona-ba ruidu ambientál.
  35. Diretiva 2003/10/CE (ruído no trabalho) — Diretiva 2003/10/CE (ruidu iha serbisu): valór asaun 80 no 85 dB(A) no limite 87 dB(A).
  36. NIOSH (1998), Occupational Noise Exposure, Revised Criteria — 85 dB(A) iha oras 8 no regra 3 dB.
  37. DGE (2026), Matemática A, 12.º ano — Funções exponenciais e logarítmicas, tarefas das turmas-piloto 2025/2026 — logarítmu aplika ba pH no ba nivel lian (Diresaun-Jerál Edukasaun Portugál; tarefa turma pilotu).
  38. DGE, Programa de Matemática Aplicada às Ciências Sociais, 10.º e 11.º anos (ensino recorrente) — modelu finanseiru no komparasaun kresimentu lineár, esponensiál, logarítmiku no lojístiku (programa tinan 10 no 11, ensinu ba adultu).
  39. DGE, Estudo Autónomo — Matemática 12.º ano: função exponencial e função logarítmica — materiál estudu autónomu matemátika tinan 12: funsaun esponensiál no funsaun logarítmiku.
  40. Decreto-Lei n.º 9/2007, Regulamento Geral do Ruído, art. 13.º, n.º 1, al. b) — regulamentu jerál ruidu Portugál nian, art. 13, n.º 1, al. b): kritériu inkomodidade 5, 4 no 3 dB(A).
  41. APA — Resultados de pontos de descarga, com o Anexo XVIII do Decreto-Lei n.º 236/98 — Ajénsia Ambiente Portugál nian, rezultadu iha pontu deskarga sira, ho Anexu XVIII husi Dekretu-Lei N.º 236/98: pH, eskala Sørensen, 6,0–9,0.
  42. Código Civil, art. 560.º (Anatocismo), n.ºs 1 a 3 — Kódigu Sivíl Portugál nian, art. 560 (anatosizmu), n.º 1 to'o 3: akordu depois prazu ka notifikasaun judisiál; kapitaliza de'it juru ho mínimu tinan ida; esesaun ba regra no uzu komérsiu nian (la iha ligasaun iha orijinál).
  43. Acórdão que cita o art. 560.º, n.º 1, do Código Civil — desizaun tribunál ne'ebé sita art. 560, n.º 1, husi Kódigu Sivíl Portugál nian.
  44. ENFSI (2015), Guideline for Evaluative Reporting in Forensic Science — ekivalente verbál husi razaun verosimilhansa tuir orden grandeza.
  45. Regulamento (UE) 2016/679 (RGPD), art. 83.º, n.ºs 4 e 5 — Regulamentu Jerál Protesaun Dadus (RGPD), art. 83, n.º 4 no 5: multa to'o 10 M€ ka 2% no to'o 20 M€ ka 4% husi volume negósiu anuál mundiál.
  46. Portal Europeu da Justiça — Taxas de juro, Portugal — Portál Europeu Justisa nian, taxa juru iha Portugál: «bele kapitaliza de'it juru ne'ebé korresponde ba períodu mínimu tinan ida», se la iha regra espesiál.
  47. USGS — Rai-nakdoko magnitude 8,7 boot liu dala hira duké ida 5,8? — dala 10 amplitude no besik dala 32 enerjia kada unidade.
  48. USGS (2025) — Rai-nakdoko Kamchatka — magnitude 8,8 iha 29 Jullu 2025.
  49. Business Standard / AP (30/07/2025) — Rai-nakdoko makas liu ne'ebé rejistu ona — magnitude revee husi 8,0 ba 8,8.
  50. USGS (28/03/2025) — Rai-nakdoko magnitude 7,7 iha Myanmar.
  51. IPMA — Pergunta frekuente sizmolojia nian husi institutu meteorolójiku Portugál nian — magnitude no intensidade.
  52. RTP (26/08/2024) — Rai-nakdoko 5,3 ne'ebé ema sente iha área barak iha Portugál — iha Sines nia loromonu.
  53. ECO (19/02/2026) — Rai-nakdoko magnitude 4,1 ne'ebé ema sente iha Lisboa Boot.
  54. AEA (24/06/2025), Environmental noise in Europe 2025 — Ajénsia Europeia Ambiente nian — ema besik tokon 92 hasoru ruidu estrada leten 55 dB Lden.
  55. AEA (24/06/2025) — Ajénsia Europeia Ambiente nian — europeu liu 20% hasoru nivel ruidu ne'ebé estraga saúde.
  56. Decreto-Lei n.º 9/2007, Regulamento Geral do Ruído (texto consolidado) — regulamentu jerál ruidu Portugál nian (testu konsolidadu) — 55/45 no 65/55 dB(A).
  57. EU-OSHA — Diretiva 2003/10/CE — Diretiva 2003/10/CE — 80, 85 no 87 dB.
  58. NIOSH/CDC — Ruidu — kada 3 dB liu hatun metade tempu espozisaun.
  59. NOAA — Orijen no impaktu asidifikasaun tasi-boot nian — pH husi 8,2 ba 8,1, asidez besik 30% barak liu.
  60. PIK (24/09/2025) — Limite planetáriu hitu husi sia liu ona — asidifikasaun tasi-boot nian.
  61. Euronews (24/09/2025) — Tasi-boot liu ona limite asidifikasaun nian.
  62. NASA (13/08/2020) — Betelgeuse sai nakukun — lakon liu parte rua husi tolu husi naroman.
  63. Sky & Telescope (14/02/2020) — Betelgeuse iha +1,5 ka +1,6.
  64. Fórum Económico Mundial (08/04/2020) — Fórum Ekonómiku Mundiál — entrevista ho John Burn-Murdoch: tanba sá eskala logarítmiku.
  65. LSE (19/05/2020) — Públiku la komprende gráfiku logarítmiku COVID-19 nian.
  66. ISO 16 — Afinasaun referénsia — lá iha 440 Hz.
  67. LibreTexts — Intervalu muzikál no temperamentu — oitava no meiu-tom.
  68. Phillip Reeve (27/08/2025) — Númeru f no transmisaun naroman — kada diafragma hatun naroman ba metade.
  69. Cisco — Valór poténsia RF — 0 dBm = 1 mW; +3 dB = dala rua.
  70. MetaGeek — Komprende RSSI — husi −30 dBm to'o −90 dBm.
  71. Corning (2024) — Folla téknika SMF-28 Ultra — 0,18 dB/km iha 1 550 nm.
  72. Submarine Networks (18/09/2020) — Teknolojia repetidór submarinu — repetidór kada 60 to'o 70 km.
  73. Investor.gov (SEC) — Saida mak juru kompostu? — regra 72.
  74. Our World in Data (15/04/2024) — Lei Moore nian iha tinan 50 — husi 2 308 to'o biliaun 58,2 tranzistór.
  75. Our World in Data — Tanba sá mak enerjia renovável sai baratu lalais tebes? — módulu solár 99,6% baratu liu; 20% kada dala-rua.
  76. BloombergNEF (09/12/2025) — Bateria iha 108 $/kWh.
  77. VoxEU/CEPR (17/09/2018) — Lei Benford nian atu deteta fraude fiskál.
  78. Nigrini (04/12/2020) — Limite lei Benford nian iha eleisaun.

Diskusaun halo iha LinkedIn (iha lian portugés)

Komentáriu ba testu ida-ne'e halo iha LinkedIn, fatin ne'ebé artigu ne'e fahe ona iha lian portugés. Ita bele hakerek iha lian Tetun. Konkorda, la konkorda ka aumenta dadus: objesaun hotu ne'ebé ho fundamentu sei simu resposta.

Gaspar do Amaral · Orijinál iha lian portugés husi 10 Outubru 2026, publika iha website ida-ne'e; tradusaun emite iha 27 Outubru 2026 · Figura no tabela sira © Aprecisa.com · Ho apoiu IA